E en enorme pensioengolf zadelt de universiteiten de komende jaren op met grote tekorten aan wetenschappelijk personeel. Niet elk wetenschapsgebied wordt echter even ernstig bedreigd door die pensioengolf. De meeste zorgen moeten universitaire beleidsmakers zich maken over de sector landbouw en over de sociale wetenschappen.

De cijfers zijn inmiddels twee jaar oud. Als er niet snel en krachtig ingegrepen wordt, zo waarschuwde de commissie-Van Vucht Tijssen destijds, dan komen de universiteiten in het jaar 2008 te zitten met maar liefst 2900 onbezette plaatsen. Voor al die ouderen die met pensioen gaan, zijn simpelweg niet genoeg opvolgers voorhanden.

Die alarmerende boodschap is niet geheel zonder gevolgen gebleven. De belangrijkste maatregel die sindsdien genomen is, is het opzetten van de zogeheten Vernieuwingsimpuls. Dankzij dat fonds, een initiatief van de gezamenlijke universiteiten, NWO en het ministerie van Onderwijs, hebben inmiddels 232 onderzoekers geld gekregen voor veelbelovend, onorthodox onderzoek. Maar gezien de omvang van de dreigende tekorten is dat nog niet veel meer dan een druppel op een gloeiende plaat.

Wie de cijfers die de commissie-Van Vucht Tijssen twee jaar geleden verzamelde nog eens goed bekijkt, ziet echter dat de tekorten niet in elke wetenschappelijke discipline even dreigend zijn. In de natuurwetenschappen en in de techniek dreigen in 2008 ?slechts? respectievelijk 9,1 en 10,8 procent van de plaatsen onbezet te blijven, zo blijkt uit die cijfers. Daar staan veel grotere tekorten tegenover in de landbouwwetenschappen (17 procent) en de sociale wetenschappen (17,2 procent).

De problemen van deze twee meest bedreigde sectoren verschillen onderling overigens nogal. Volgens de prognoses hoeven de sociale wetenschappen niet te vrezen voor een tekort aan hoogleraren, terwijl in de landbouw in 2008 bijna een kwart van de leerstoelen leeg dreigt te blijven. Daar staat tegenover dat de sociale wetenschappen in 2008 zullen springen om universitair hoofddocenten. Voor liefst een derde van de uhd-plaatsen in de sociale wetenschappen is geen opvolger voorhanden.

Er is nog meer dat opvalt bij de cijfers per wetenschapsgebied. Wat landbouw en de sociale wetenschappen onderscheidt van andere sectoren is dat hier zelfs een tekort dreigt in de categorie ?overig wetenschappelijk personeel? (zoals postdocs). In alle andere disciplines hoeft men dáár in elk geval niet voor te vrezen. Dat is te danken aan het feit dat eind jaren negentig juist extra postdocs zijn aangesteld. Bovendien is die personeelscategorie relatief jong.

Eveneens opvallend: in de economie dreigt het grootste tekort aan universitair docenten (38,5 procent van de plaatsen dreigt leeg te blijven), terwijl de wetenschappen op het gebied van taal en cultuur juist ernstig moeten vrezen voor hun uhd-plaatsen. Met een dreigend tekort van 36,8 procent aan uhd?ers is de situatie bij taal en cultuur zelfs nog nijpender dan in de sociale wetenschappen.

Staan al deze prognoses na twee jaar nog overeind? Gevreesd moet worden van wel, althans in grote lijnen. Het Centraal Planbureau, dat de prognoses destijds opstelde, heeft simpelweg gekeken naar de leeftijdsopbouw van het zittende personeel en naar de cijfers over de gemiddelde in- en uitstroom van wetenschappelijk personeel in de jaren daarvoor. Die cijfers zijn nogal hard. Onderzoekers vanaf een jaar of 35 stappen nu eenmaal betrekkelijk weinig over naar banen buiten de onderzoekswereld. Tegelijkertijd staat de hoge mate van specialisatie een grote instroom van mensen van buiten het onderzoeksbestel in de weg. Die twee gegevens maken dat er maar weinig verloop zit in het universitaire personeelsbestand, en dat maakt voorspellingen betrekkelijk betrouwbaar.

Daar komt bij dat de mogelijkheden om de voorspellingen met gericht beleid tot self-denying prophecies te maken nogal beperkt zijn. Er is eigenlijk maar één remedie, en dat is: veel extra personeel aanstellen in de jongere leeftijdscategorieën. Maar dat kost handenvol geld, volgens de commissie-Van Vucht Tijssen zelfs tien jaar lang zo?n 65 miljoen euro per jaar. Dat geld is er niet, zeker niet nu het nieuwe kabinet het gezamenlijke hoger onderwijs een ?efficiency-korting? hebben opgelegd van 143 miljoen euro. De miljoenen van de Vernieuwingsimpuls wegen daar bij lange niet tegenop.

Hoe gaan de meest bedreigde sectoren met die somber stemmende gegevens om? In de landbouwwetenschappen hoopt men te overleven door internationaal personeel te werven. ?We hebben nu al leerstoelgroepen met twaalf verschillende nationaliteiten?, zegt een woordvoerder van Wageningen Universiteit, waar verreweg het meeste landbouwonderzoek plaatsvindt. Ook internationaal is de concurrentieslag om gekwalificeerd wetenschappelijk personeel hevig, heeft men in Wageningen gemerkt. Maar de universiteit heeft een goede uitgangspositie om die slag aan te kunnen, dankzij het grote aantal buitenlandse studenten dat ze trekt. ?Elk jaar neemt dat met twintig procent toe. Van de 1100 nieuwe studenten dit jaar komen er 300 uit het buitenland?, aldus de woordvoerder. ?Daaruit rekruteren we uiteraard ook aio?s, en daarna hopen we ze langer vast te houden.?

Hoe zit dat met de sociale wetenschappen? Die hopen er maar het beste van, zo lijkt het. Directeur Wim Dirksen van één van de grootste sociale faculteiten in Nederland, die van de Universiteit Utrecht, maakt zich nog niet al te druk. De personeelscategorie waarvoor het werven het lastigst is zijn de aio?s, zegt hij. Juist op dat gebied zijn er een paar jaar geleden landelijk maatregelen genomen, door de salarissen te verhogen. Ook in andere categorieën is weliswaar te merken dat de spoeling dunner wordt, zegt Dirksen. ?Maar onze faculteit zal, onder meer vanwege dalende studentenaantallen, de komende tien jaar waarschijnlijk nog wel moeten inkrimpen. Van de pensioenuitstroom hoeven we maar zeventig, tachtig procent te bezetten.?

NL Job Market News is een serie van Next Wave over recente ontwikkelingen op de arbeidsmarkt voor academici in Nederland. De serie is mede mogelijk gemaakt door steun van SoFoKleS, het Sociaal Fonds voor de KennisSector.