De werkloosheid stijgt, ook onder academici. Dat lijkt goed nieuws voor de universiteiten: die konden de afgelopen jaren de slag met het bedrijfsleven om gekwalificeerd personeel binnen te halen maar nauwelijks aan. Toch is er weinig reden voor universitaire personeelswervers om ontspannen achterover te leunen. De huidige dip zou wel eens tijdelijk kunnen zijn.

"Je zou haast gaan hopen op een economische recessie." Die verzuchting viel een paar jaar geleden nogal eens op te tekenen bij universitaire medewerkers personeelszaken. Al hun inspanningen ten spijt lukte het hen destijds maar nauwelijks om nieuw wetenschappelijk personeel aan te trekken. Krantenadvertenties waarin vacatures werden gemeld, riepen meestal maar een handjevol reacties op en ook andere wervingsmethoden leverden niet veel op. Personeelswervers weten dat aan de economische hoogconjunctuur: academici hadden de banen voor het uitzoeken, en in de slag om personeel verloren de universiteiten maar al te vaak van het bedrijfsleven.

Wat de universiteiten een paar jaar geleden 'hoopten', is inmiddels werkelijkheid geworden: de economische groei is vrijwel tot stilstand gekomen en de werkloosheid neemt toe. Het Centrum voor Werk en Inkomen (CWI) verspreidde daarover begin dit jaar duidelijke cijfers. In januari van dit jaar meldden zich meer werkzoekende jongeren (tot 23 jaar) dan in heel 2002 bij elkaar. Ook in de middengroep (van 27 tot 60 jaar) steeg het aantal werkzoekenden opeens sterk: in een jaar tijd groeide het aantal werkzoekenden in die leeftijdsgroep met 43.500.

Ook onder hoger opgeleiden groeit het aantal werkzoekenden. Dat is opmerkelijk, want nog niet lang geleden werd alom gewaarschuwd voor grote tekorten aan hoger opgeleiden. In de zogeheten Schoolverlatersbrief (verschenen in augustus van het vorig jaar) signaleerde het CWI echter al dat pas afgestudeerde hbo'ers en academici langer dan voorheen moesten zoeken naar werk. Er waren wel verschillen per opleiding. Afgestudeerden in de geneeskunde, de diergeneeskunde en de tandheelkunde vonden het snelst werk; wie een bul in de algemene letteren of de kunstgeschiedenis op zak had, moest het langst zoeken. Maar over de hele linie was de trend duidelijk: de gemiddelde 'baanzoekduur' nam toe.

Die trend is nu ook terug te vinden in het aantal werkzoekende hoger opgeleiden. In januari jongstleden registreerde het CWI bijna 13.000 werkzoekende hbo'ers meer dan een jaar daarvoor, een stijging van maar liefst 28 procent. Met het aantal werkzoekende academici ging het iets minder hard. Voor hen noteerde het CWI een stijging met ruim 5.000; dat komt neer op een groei met twintig procent. Onder mensen met een mbo-, havo- of vwo-diploma steeg het aantal werkzoekenden overigens nog aanmerkelijk harder, namelijk met 36 procent (oftewel 45.000 mensen).

Maakt de economische stagnatie en de bijbehorende groei van de werkloosheid het werk van de universitaire personeelswervers er nu inderdaad eenvoudiger op? Dat valt nog niet precies te zeggen, maar aanwijzingen in die richting zijn er wel. Een eerste indicatie komt van het ministerie van Binnenlandse Zaken. Dat publiceerde begin dit jaar een rapport over de arbeidsmarkt in de collectieve sector. De overheid (waaronder ook zorg, welzijn en - hoger - onderwijs gerekend worden) blijkt als werkgever in populariteit toe te nemen. Steeds meer mensen maken de overstap van bedrijfsleven naar overheid. In 1999 slaagde de overheid erin 5.000 werknemers meer uit het bedrijfsleven aan te trekken dan er in omgekeerde richting vertrokken; in 2001 was dat overschot gestegen tot 20.000.

Binnenlandse Zaken vermoedt dat die groeiende populariteit van de overheidssector deels met beleid te maken heeft. Zo ging de salariëring in het algemeen wat omhoog en werd er ook flink campagne gevoerd voor werken bij het Rijk, de politie ("waar jij voor staat is nodig op straat"), de zorg ("het echte werk") en het onderwijs ("leraar, elke dag anders"). Minstens zo belangrijk, zo beseft het ministerie uiteraard ook wel, is dat er simpelweg minder banen in de marktsector zijn. Alom is de verwachting dat die krimpende werkgelegenheid ook in 2003 zal doorzetten. Tenslotte wordt er nog een belangrijke kanttekening gemaakt in het rapport van Binnenlandse Zaken: juist sectoren waarvoor specifieke beroepskwalificaties nodig zijn, zoals het onderwijs en de zorg, blijken maar zeer beperkt te profiteren van de ruimere arbeidsmarkt.

Wat betekent dit alles nu voor de universiteiten? Ook daar ging de salariëring omhoog, met name die van de aio's. Daar staat tegenover dat juist voor wetenschappelijke functies vaak zeer specifieke kwalificaties vereist zijn. Navraag bij de vereniging van universiteiten, de VSNU, leert dat de effecten van de ruimere arbeidsmarkt desondanks duidelijk zijn waar te nemen. De vacaturesite Academic Transfer van de VSNU wordt veel vaker geraadpleegd dan voorheen, zegt woordvoerder Boukje Keijzer, en het is tegenwoordig ook niet ongewoon meer dat een advertentie in de krant veertig of vijftig reacties oproept. "En dat is wel eens anders geweest."

Maar dat beeld moet meteen genuanceerd worden. De groei van het aantal belangstellenden voor een baan aan een universiteit doet zich met name voor bij functies waarvoor in de lokale media geadverteerd wordt, zo leert navraag bij een aantal universiteiten. Dat zijn doorgaans niet de wetenschappelijke functies, maar de ondersteunende. Ook de belangstelling voor aio-vacatures is gegroeid. "Maar in de wetenschapsgebieden waar zich de grootste tekorten voordoen, blijft het effect vooralsnog uit, evenals voor wetenschappelijke functies in hogere rangen dan die van aio", aldus Keijzer.

Universitaire personeelswervers doen er om nóg een reden goed aan niet te rekenen op al te veel verlichting van hun werk. Want volgens het Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (ROA) aan de Universiteit Maastricht, is de dip in de werkgelegenheid voor academici slechts tijdelijk. Het ROA heeft het onderzoek verricht dat als basis dient voor de Schoolverlatersbrief, en daarin worden voor alle afgestudeerden uit het wetenschappelijk onderwijs prima arbeidsmarktperspectieven voorspeld. Voor medici en de meeste alfa- en gamma-afgestudeerden zijn de perspectieven voor het jaar 2006 "goed", voor de sectoren landbouw, techniek en economie zij die zelfs "zeer goed". De huidige dip verandert niets aan die voorspellingen, zegt ROA-onderzoeker Frank Cörvers. "Die prognoses zijn weliswaar al gemaakt in 2001, maar ze zijn gebaseerd op een neutrale conjunctuur, net als de prognoses van het Centraal Planbureau. Zelfs met de dip die we nu zien, zitten we nog boven de trend voor de middellange termijn."

NL Job Market News is een serie van Next Wave over recente ontwikkelingen op de arbeidsmarkt voor academici in Nederland. De serie is mede mogelijk gemaakt door steun van SoFoKleS, het Sociaal Fonds voor de KennisSector.