De Katholieke Universiteit Nijmegen stelt geen aio's meer aan. Promovendi worden voortaan junior-onderzoeker, met contractueel vastgelegde afspraken over opleiding en begeleiding én met een salariëring volgens schaal tien. Dat laatste moet aan álle universiteiten geregeld worden, eisen de vakbonden. "Hoe de functie heet, maakt ons niet uit. Áls promovendi maar in schaal tien komen."

"Je kunt wel blijven schaven aan het aio-stelsel. Maar uiteindelijk is het toch beter een heel nieuw stelsel op te zetten." Zo verklaart beleidsmedewerker Hannelies Linders van de KUN de overstap van haar universiteit op het nieuwe promotiestelsel, per 1 januari van dit jaar. "Promoveren moet aantrekkelijk blijven. Daarom moeten we jonge onderzoekers zo goed mogelijk begeleiden. In het nieuwe juniorstelsel zijn daarvoor betere voorwaarden geschapen."

Een van de grootste problemen van het aio-stelsel is de begeleiding. Dat hoopt de KUN met de invoering van het juniorstelsel opgelost te hebben. Elke nieuwe promovendus krijgt een opleidings- en begeleidingsplan dat gekoppeld wordt aan zijn arbeidsovereenkomst. "Dat wordt een contract waarop je je kunt beroepen", legt Linders uit. "Dat kon binnen het aio-schap niet, daar had dat plan niet die contractuele waarde."

"Je hoorde promovendi vaak klagen, als ze problemen met de begeleiding hadden, dat ze die niet bespraken met hun promotor. 'Dan durf ik niet, dan krijg ik ruzie met m'n promotor', zei men dan. Dat mag niet meer voorkomen. Junior-onderzoekers zijn volwaardige werknemers en moeten zich daar ook naar gedragen. En promotoren kunnen beter aangeproken worden op het begeleidingsplan, omdat dat duidelijker dan vroeger vastligt. De verhoudingen moeten zakelijker worden."

Bij die volwaardigheid hoort ook een volwaardig salaris, vindt de KUN. Daarom krijgen junior-onderzoekers een salaris volgens schaal tien, zonder de kortingen die voor aio's gebruikelijk zijn. Dat betekent dat Nijmeegse promovendi in hun eerste jaar al bijna net zoveel krijgen als aio's elders in hun vierde jaar: 2136 euro tegen 2143 euro bruto per maand. De Nijmeegse faculteiten kunnen zelf bepalen of een junior ook een taak als docent krijgt. Juniors mét onderwijstaak krijgen een aanstelling van maximaal vijf jaar plus scholing tot een basiskwalificatie docent. Zonder onderwijs moet een KUN-promovendus in vier jaar klaar zijn.

DE HELE LINIE

De Nijmeegse universiteit is met haar nieuwe promotiestelsel vooralsnog uniek in Nederland. Weliswaar kent ook de Universiteit van Amsterdam sinds anderhalf jaar de functie junior-onderzoeker, en ook daar is die ingeschaald in schaal tien. Maar er zijn twee belangrijke verschillen met Nijmegen. Ten eerste is de nieuwe functie aan de Universiteit van Amsterdam niet over de hele linie ingevoerd. De Amsterdamse faculteiten kunnen zelf kiezen of zij promovendi als junior-onderzoeker aanstellen of als aio. Het tweede verschil is dat een junior-onderzoeker in Amsterdam niet vier, maar drie jaar de tijd krijgt om te promoveren. Omdat een junior anders dan een aio geen onderwijs hoeft te geven, moet dat kunnen, denkt men in Amsterdam.

De enige andere plek in Nederland waar promovendi als junior-onderzoeker in schaal tien worden aangesteld is de juridische faculteit van de Universiteit Maastricht. Alle andere promovendi in Nederland moeten het met minder doen. Delftse promovendi krijgen betaald volgens schaal acht, met een startsalaris van 2033 euro per maand. De overige universiteiten gaan uit van het aio-salaris volgens de cao (1501 euro in het eerste jaar), zij het dat aio's in Tilburg, Groningen, Eindhoven, Twente en aan de Open Universiteit daarbovenop nog een toeslag krijgen.

Overzicht van salarissen voor promovendi (in euro's bruto per maand):

 

1e jaar

2e jaar

3e jaar

4e jaar

Schaal tien

2136

2238

2347

2468

Schaal acht

2033

2136

2238

2347

Aio-schaal

1501

1614

1775

2143

 

BEWEGING

Toch zit er ook buiten Nijmegen wel beweging in het denken over het promotiestelsel en de beloning van promovendi. "De beloning en de begeleiding zijn nog steeds knelpunten", zegt bijvoorbeeld hoofd strategie Ingrid Wijk van de Universiteit Maastricht. Zij wijst erop dat een groot deel van de Maastrichtse promovendi buiten het aio-stelsel om promoveert. Er is in feite al een heel scala van arrangementen ontstaan, bijvoorbeeld met combinaties van aanstellingen als aio met een 'gewone' docentenaanstelling. "Dat scala aan trajecten zal blijven bestaan. We willen uitgaan van: wat wil iemand zelf? We hebben het in Maastricht de laatste tijd daarom over 'promoveerbaarheid' - naar analogie van het begrip studeerbaarheid voor opleidingen. Veel trajecten kunnen, belemmeringen moeten opgeruimd worden."

Bovendien wordt alom nagedacht over de manier waarop straks de promotie moet aansluiten op de onderzoeksmaster. Her en der is al geopperd dat het eigenlijke promotietraject wellicht verkort kan worden tot drie jaar als de onderzoeksmaster niet één, maar twee jaar duurt. Voor de promovendus zou dat echter betekenen dat hij een jaar langer studenten en een jaar korter werknemer is - en het dus een jaar lang met studiefinanciering in plaats van een salaris moet zien te redden.

Tegelijk zien de universiteiten wel in dat ze een onderzoeksloopbaan aantrekkelijk moeten maken, ook nu de economische omstandigheden hen enigszins in de kaart lijken te spelen. Tegenover het schrappen van een jaar salaris zou daarom tenminste een salarisverhoging in de resterende drie jaar moeten staan.

FUNCTIEORDENING

De meest concrete aanleiding om over het promotiestelsel te praten is echter begin deze maand op tafel gelegd door de vakbonden. Die praten al een paar jaar met de universitaire werkgevers over een nieuw stelsel van functieordening. Dat zou aanvankelijk per 1 april jongstleden worden ingevoerd, maar te elfder ure is een hooglopend conflict ontstaan over de beloning van promovendi.

Volgens Hay Consultants, de onafhankelijke adviseurs die bonden en werkgevers in de arm hebben genomen bij het ontwikkelen van het nieuwe functiestelsel, is promovendus een schaal-tien-functie. De universiteiten zien de redelijkheid daarvan wel in, maar ze weigeren die schaal ook daadwerkelijk in te voeren. De onderhandelingen daarover horen thuis in het overleg over de nieuwe cao dat binnenkort gaat beginnen, zeggen zij. De kans dat zij in dat cao-overleg inderdaad bereid blijken volgens schaal tien te gaan betalen, is echter bijzonder klein. "Dat kost vijftig miljoen euro per jaar", zegt woordvoerder Boukje Keijzer van de vereniging van universiteiten VSNU. "Dat kan alleen als we alle andere salarissen bevriezen, en dat willen we niet."

"Wij zien best dat het geld kost", zegt onderhandelaar Arno Lammeretz van de AbvaKabo namens de gezamenlijke bonden. Die weigeren voorlopig zelfs verder te praten over de nieuwe functieordening. "We gaan er een keihard punt van maken. Hoe ze gaan heten - aio, junior-onderzoeker of gewoon promovendus - dat maakt me niet uit. Áls ze maar volgens schaal tien betaald krijgen."

NL Job Market News is een serie van Next Wave over recente ontwikkelingen op de arbeidsmarkt voor academici in Nederland. De serie is mede mogelijk gemaakt door steun van SoFoKleS, het Sociaal Fonds voor de KennisSector.