ENGLISH-LANGUAGE TRANSLATION

"S uperstudenten", zo noemt NWO de veertig net afgestudeerde allochtonen die in de race zijn voor een onderzoekssubsidie uit het zogeheten 'Mozaïek'-programma. Allochtonen zijn sterk ondervertegenwoordigd in alle rangen van het wetenschappelijk personeel. Mozaïek moet helpen deze situatie te veranderen, door jong allochtoon onderzoekstalent te helpen aan een promotieplek. Talent genoeg, zo blijkt.

In december 2002 publiceerde NWO het portrettenboek 'Kleurrijk talent in de wetenschap' gelijktijdig met de resultaten van een onderzoek naar de positie van allochtone wetenschappers aan de Nederlandse universiteiten. Het bleek erg lastig harde cijfers te vinden, maar toch durfden de onderzoekers de conclusie wel aan dat allochtonen sterk ondervertegenwoordigd zijn op alle sporten van de wetenschappelijke ladder. Niet veel meer dan één procent van alle wetenschappers behoort tot de vier 'klassieke' migrantengroepen: Turken, Marokkanen, Surinamers en Antillianen. En dat terwijl deze groepen samen goed zijn voor ongeveer vijf procent van alle universitair afgestudeerden ? en dat percentage groeit gestaag.

"De oorzaak daarvan ligt waarschijnlijk aan twee kanten", zegt Wilma van Donselaar, coördinator van het Mozaïek-programma van NWO. "Enerzijds spannen de universiteiten zich niet of nauwelijks in om allochtonen als wetenschapper binnen te halen. Anderzijds vindt men in allochtone kringen de wetenschap niet aantrekkelijk. Wie als allochtoon een academische studie heeft afgerond, is vaak een uitzondering in zijn omgeving; daarom wordt verwacht dat zo iemand vervolgens veel geld gaat verdienen ? als advocaat of arts of iets anders glamourachtig. Men weet niet dat ook de wetenschap heel leuk kan zijn."

De manier waarop allochtone studenten zich voelen tussen andere wetenschappers kan ook meespelen. "Je voelt ze denken: wat doet een Marokkaan hier!? Je voelt dat je geen deel uitmaakt van allerlei netwerken met ongeschreven omgangsvormen die jou onbekend zijn." Dat zegt Sadik Harchaoui over zijn tijd als rechtenstudent in de NWO-publicatie. Ook toen hij na zijn afstuderen doorging in de wetenschap, merkte hij dat zijn afkomst hem nagedragen werd. Harchaoui: "Anderen denken vaak ofwel dat je een voorkeursbehandeling hebt gehad of dat je wel snel door mand zult vallen."

Diversiteit

Mozaïek is door NWO opgezet naar aanleiding van het onderzoek van anderhalf jaar geleden. Want het aandeel allochtonen in de wetenschappelijke staf moet omhoog, vindt NWO. Niet alleen omdat de universiteiten het zich in tijden van groeiende personeelstekorten niet kunnen veroorloven talent onbenut te laten. Maar ook omdat een divers samengestelde staf de kwaliteit van onderwijs en onderzoek ten goede kan komen. Want diversiteit kan tot nieuwe wetenschappelijke invalshoeken leiden en vergroot de wetenschappelijke netwerken. Daarnaast zal een deels allochtone staf wellicht ook meer allochtone studenten trekken.

Met Mozaïek richt NWO zich op afgestudeerde allochtonen die belangstelling hebben voor promotieonderzoek. Door hen een subsidie van 180.000 euro in het vooruitzicht te stellen, wil Mozaïek voor hen de drempel zo laag mogelijk maken. Met dat bedrag zijn namelijk vier jaar salaris plus kosten voor onder andere opleiding en congresbezoek volledig te betalen. "Ze konden bij wijze van spreken naar een hoogleraar stappen en zeggen: NWO betaalt alles", zegt Van Donselaar. NWO kon in eerste instantie echter niet meer dan tien promotieplaatsen financieren. Van Donselaar: "Een symbolisch aantal, maar misschien genoeg om iets los te maken."

Dat laatste lijkt inderdaad te gebeuren. Mozaïek ontving een kleine tweehonderd aanvragen ? veel meer dan NWO had verwacht. Voor onderwijsminister Van der Hoeven was dat reden om extra geld aan NWO beschikbaar te stellen. Straks kunnen daarmee niet tien, maar twintig allochtone promovendi subsidie krijgen. En misschien kunnen er straks zelfs meer dan twintig allochtone promovendi aan de slag. Sommige universiteiten hebben namelijk laten doorschemeren dat zij zelf geld willen uittrekken voor goede kandidaten die bij Mozaïek net buiten de boot vallen.

Topstudenten

"Het zijn echt superstudenten", zegt Van Donselaar over de veertig kandidaten die nu een onderzoeksvoorstel hebben ingediend. Die veertig zijn geselecteerd op grond van een eerste opzet van vijfhonderd woorden. Van hen is ruim de helft afkomstig uit een van de vier klassieke migrantengroepen; de rest komt uit andere niet-westerse landen, zoals Iran en China. Vrouwen zijn onder die veertig ruim in de meerderheid, en de meeste zijn nog maar net afgestudeerd of moeten zelfs nog afstuderen.

Van Donselaar heeft hen allemaal meegemaakt, want de veertig hebben meegedaan aan workshops in drie ronden. In die workshops kregen zij hulp van ervaren wetenschappers bij het uitwerken van hun eerste ideeën, onder andere in de vorm van feedback. Van Donselaar: "Ze hebben hun voorstel moeten presenteren, ook aan elkaar, en dat leverde heel levendige discussies op. Ook daaraan merkten we dat we zonder uitzondering topstudenten verkozen hadden. Of alle uitgewerkte onderzoeksvoorstellen ook zo goed zijn, weet ik trouwens niet. Sommige kandidaten hebben bij het schrijven ervan veel hulp gehad van hun begeleider, andere minder."

In augustus wordt bekend wie van de studenten Mozaïek-steun krijgt. NWO wil de twintig gelukkigen straks niet uit het oog verliezen, evenmin als de kandidaten die wellicht met geld van hun eigen universiteit aangesteld worden. "We gaan de Mozaïek-onderzoekers iets strikter volgen dan we gewend zijn", zegt Van Donselaar. NWO wil ook stimuleren dat ze onderling contact houden, bijvoorbeeld door workshops te organiseren. "Misschien gaan we ook wel iets doen aan mentoraat; emotionele begeleiding bij het zoeken van je plek als allochtoon in het witte mannenbolwerk dat de universiteit toch nog een beetje is. Maar misschien hebben ze dat niet nodig, hoor."

Of er een volgende Mozaïek-ronde komt, is nog niet besloten. Misschien in een iets andere opzet, met een eigen bijdrage van de universiteiten in de kosten, oppert Van Donselaar. Het huidige Mozaïek-programma heeft het onderwerp in elk geval wel op de agenda van de universiteiten gezet. "Maar ik ben de afgelopen tijd nog genoeg vooroordelen tegengekomen", zegt zij. "Allochtonen worden vaak nog steeds als een risicofactor gezien. En er wordt nog regelmatig gezegd: echt excellente studenten komen er altijd wel. Maar ja, zo werkt het dus niet".